U dzieci do nagłego zatrzymania krążenia (NZK) dochodzi z zupełnie innych powodów niż u dorosłych. U osób starszych najczęstszą przyczyną NZK są zaburzenia rytmu serca, u dzieci natomiast nasilenie choroby podstawowej i wszelkiego rodzaju zaburzenia oddechowe, które powodują hipoksję (niedotlenienie) szybko prowadzącą do bradykardii (znacznie obniżona akcja serca, u noworodków poniżej 80-70 skurczów na minutę, u dzieci w wieku szkolnym poniżej 60 – tak jak u dorosłych) i zatrzymania akcji serca. Dlatego bardzo często podczas prowadzenia resuscytacji krążeniowo-oddechowej zaraz po przywróceniu oddechu, wraca też czynność serca. Niestety niepodjęcie żadnych działań poprawiających wentylację szybko skutkuje nieodwracalnym uszkodzeniem narządów wrażliwych na niedotlenienie jak nerki czy mózg. W takich sytuacjach bardzo często już po kilku minutach od przywrócenia krążenia dziecko umiera w skutek niewydolności wielonarządowej. W opisanej wyżej okoliczności przeżywalność jest bardzo niska, a spośród uratowanych u większości rozwijają się złożone zespoły ubytków neurologicznych.

Rzadko kiedy pierwotna przyczyna NZK u dzieci ma charakter sercowy. Duży odsetek zgonów (głównie między 1 a 14 r.ż.) stanowią urazy.

U niemowląt najczęstszą przyczyną śmierci w pierwszym roku życia po okresie okołoporodowym jest zespół nagłej śmierci niemowląt - SIDS (sudden infant death syndrom), tzw. „śmierć łóżeczkowa”, polegający na wystąpieniu nagłego, nieoczekiwanego zgonu uprzednio zdrowego dziecka. Najczęściej dotyczy niemowląt pomiędzy 2 a 4 miesiącem życia, częściej przypada na miesiące zimowe. Nie ma jednak możliwości wyjaśnienia etiologii zgonu ani na podstawie badania autopsyjnego, ani po wnikliwym sprawdzeniu wcześniejszego przebiegu stanu klinicznego.

Istnieją jednak czynniki podwyższające ryzyko wystąpienia zespołu SIDS:

a)czynniki odnoszące się do dziecka

-przedwczesny poród

-niska masa urodzeniowa

-przebyte infekcje wirusowe

-leczenie na oddziale intensywnej terapii noworodka

-wady wrodzone

-zaburzenia czynności układu oddechowego

-rodzeństwo, które zmarło w wyniku SIDS

-epizod nagłego stanu zagrożenia życia

b)czynniki odnosząca się do matki

-wiek poniżej 20 lat

-krótki czas między kolejnymi ciążami

-choroba w okresie ciąży

-palenie tytoniu i uzależnienie od środków odurzających w czasie ciąży

Skuteczne postępowanie w zatrzymaniu krążenia u dziecii polega przede wszystkim na szybkim ujawnieniu odwracalnych przyczyn NZK (np. niedrożności oddechowej), zapobieganiu poważnym uszkodzeniom oraz wczesnym rozpoznawaniu ciężkich chorób pierwotnych.

Oddychanie u dzieci jest zależne przede wszystkim od drożności nosa. Górne drogi oddechowe u niemowląt i małych dzieci mają małą średnicę, dlatego wszelkie infekcje, ciała obce czy anomalie anatomiczne stanowią duże niebezpieczeństwo rozwinięcia się niewydolności oddechowej. Dodatkowo ściany klatki piersiowej u dzieci są elastyczne i łatwo zapadają się, mięśnie są jeszcze słabo rozwinięte a dolne drogi oddechowe bardzo szybko czopują się wydzieliną śluzową. Problemy ze „złapaniem powietrza” spowodują przyspieszenie oddechu i wzmożoną pracę mięśni, które szybko się zmęczą ponieważ mają jeszcze mała rezerwę metaboliczną czego skutkiem będzie narastająca szybko niewydolność oddechowa - bezpośrednia przyczyna NZK. Oceniając występowanie patologicznych szmerów – świstów, rzężeń, trzeszczeń – można przypuszczać w którym miejscu w drogach oddechowych powstała anomalia powodująca niewydolność oddechową. Gdy przyspieszonej częstości oddechów u dziecka (tachypnoe) nie towarzyszą wymienione wyżej patologiczne fenomeny osłuchowe trzeba wziąć pod uwagę możliwość rozwinięcia się zaburzeń metabolicznych takie jak posocznica czy kwasica metaboliczna.

U niemowląt dosyć typowym objawem upośledzenia czynności oddechowej są trudności w karmieniu dziecka butelką, u małych dzieci mogą występować charakterystyczne świsty oddechowe lub ograniczenie aktywności fizycznej. Mocno pocące się niemowlę podczas karmienia butelką może sugerować również nierozpoznaną tzw. zastoinową niewydolność krążenia. Nie wolno bagatelizować nawracających napadów kaszlu czy powtarzającego się zapalenia płuc, ponieważ może to być objaw mukowiscydozy czy uwięźniętego ciała obcego.

Przy niewielkim upośledzeniu czynności oddechowej stan świadomości u dziecka będzie prawidłowy. Gdy nastąpi nasilenie niewydolności oddechowej dziecko najpierw będzie pobudzone i niespokojne a następnie wraz z nasileniem objawów stanie się patologicznie senne a nawet może wejść w letarg (stan pozornej śmierci, ciało bezwładne bez jakichkolwiek reakcji na bodźce za wyjątkiem elektrycznych, procesy życiowe są znacznie zahamowane). Małe dzieci z ciężką niewydolnością często nie nawiązują kontaktu wzrokowego i nie są w stanie ssać butelki.

By rozpoznać zaburzenie oddechowe dobrym wskaźnikiem jest częstość rytmu oddechowego. Choć częstość oddechów zmienia się wraz z wiekiem, to utrzymująca się dłużej przyspieszona liczba oddechów zawsze wskazuje na niewydolność oddechową. Obserwując klatkę piersiową niepokojące jest „zaciąganie żeber” które świadczy o uruchomieniu dodatkowych mięśni oddechowych. W ciężkich przypadkach będzie również widoczne rozszerzanie skrzydełek nosa podczas wdechu.

U dzieci zapewnienie drożności dróg oddechowych jest zadaniem o wiele trudniejszym niż u dorosłych co wynika z ich odmiennej budowy anatomicznej. Ponadto jama ustna dzieci jest mała, a język stosunkowo duży. By udrożnić drogi oddechowe główkę dziecka należy umieścić w pozycji „wąchania” nie odginając jej zbytnio ku tyłowi i jednocześnie nieznacznie przyginając szyję. Pozycja ta zapewnia optymalne ułożenie jamy ustnej, gardła i krtani. Nie należy odginać główki dziecka nadmiernie jak u dorosłych gdyż spowoduje to najczęściej ucisk i niedrożność dróg oddechowych. Pomocne jest podłożenie zwiniętego ręcznika lub koca pod barki dziecka (około 2cm) i delikatne uniesienie żuchwy. Po otwarciu jamy ustnej należy wygarnąć ewentualne ciała obce ale tylko te, które są widoczne. Nie szukamy „na ślepo” czy oby nie ma głęboko jakiegoś przedmiotu. Dobrze jest też odessać zalegającą wydzielinę ale robią to już osoby wykwalifikowane z użyciem odpowiedniego sprzętu w warunkach szpitalnych.

Resuscytacja krążeniowo-oddechowa u dzieci różni się od resuscytacji u dorosłych.

By zwiększyć odsetek przeżywalności wśród tych najmniejszych oraz zwiększyć im komfort późniejszego życia (bez poważnych ubytków neurologicznych) należy jak najwcześniej rozpoznać niewydolność oddechową i krążeniową, zapewnić drożność dróg oddechowych i prawidłowe natlenienie. Resuscytację należy rozpocząć od razu nie czekając na przybycie służb ratunkowych. Jest to bardzo ważne ponieważ w większości przypadków samo odgięcie główki przywróci prawidłowy oddech.

-sprawdzenie przytomności

-udrożnienie dróg oddechowych

-sprawdzenie oddechu – gdy dziecko nie oddycha - 5 oddechów ratowniczych

-masaż serca i sztuczne oddechy w stosunku 30:2 przez 1 minutę

-zawiadomienie służb ratunkowych

-ponowny masaż serca i sztuczne oddechy w stosunku 30:2

Staramy się nie podnosić ani nie przenosić dziecka, chyba że znajduje się w niebezpiecznym miejscu. By skutecznie odróżnić głęboki sen od stanu nieprzytomności wystarczy połaskotać niemowlaka po stopie – dziecko głęboko śpiące cofnie nóżkę, nieprzytomne nie zareaguje w ogóle.

Prawidłowe udrożnienie dróg oddechowych ma zasadnicze znaczenie podczas prowadzenia resuscytacji dziecka, ponieważ niejednokrotnie już samo w sobie przywraca prawidłowy oddech. Niemowlęta i małe dzieci są szczególnie narażone na niedrożność dróg oddechowych z powodu stosunkowo dużego języka, który zapadając się w kierunku tylnej ściany gardła zamyka światło dróg oddechowych. Aby skutecznie udrożnić drogi oddechowe należy położyć jedną dłoń na czółku ratowanego dziecka i odgiąć jego główkę do pozycji neutralnej a palcem wskazującym drugiej ręki unieść żuchwę dziecka ku górze i ku przodowi.

W sytuacji gdy dziecko nie będzie miało własnego oddechu resuscytację należy rozpocząć od 5 oddechów ratowniczych. U niemowląt i małych dzieci stosuje się oddech usta-usta-nos, czyli obejmuje się szczelnie swoimi ustami usta i nosek dziecka. U starszych dzieci stosuje się wentylację usta-usta tak jak u dorosłych zatykając przy tym nosek dziecka podczas wykonywania wdechu. Prawidłowa objętość wdechu to objętość powodująca uniesienie klatki piersiowej dziecka. Jeżeli pomimo prawidłowego udrożnienie dróg oddechowych i wprowadzenie odpowiedniej ilości powietrza klatka piersiowa nie uniesie się, można podejrzewać aspirację ciała obcego do dróg oddechowych.

Aspirację ciała obcego należy podejrzewać zwłaszcza u małych dzieci u których nagle dochodzi do kaszlu, dławienia się, bądź problemów z oddychaniem z towarzyszącym świstem krtaniowym.

- Gdy dziecko może samodzielnie oddychać - nakłaniamy je do kaszlu.

- Gdy dziecko jest przytomne ale dusi się - układamy je na brzuszku (niemowlę kładziemy sobie na udzie bądź przedramieniu, większe dzieci przekładamy przez kolana) zawsze tak, żeby główka była poniżej klatki piersiowej) i wykonujemy 5 uderzeń w okolicę międzyłopatkową sprawdzając po każdym czy ciało obce nie wypadło. Gdy powyższa metoda nie przynosi oczekiwanego rezultatu wykonujemy do 5 uciśnięć nadbrzusza jedną dłonią (u niemowląt-klatki piersiowej w celu uniknięcia uszkodzenia narządów wewnętrznych).

- Gdy dziecko traci przytomność - układamy je na wznak, widoczne ciała obce w obrębie jamy ustnej usuwamy palcem, odchylamy główkę w celu udrożnienia dróg oddechowych po czym wykonujemy 5 oddechów ratowniczych. Jeśli nie wywołają one żadnej reakcji (poruszenie się dziecka, kaszel, powrót spontanicznego oddechu) przechodzimy do pośredniego masażu serca. Pomoc wzywamy po minucie przeprowadzonych działań - oddechów i masażu zgodnie z obowiązującym algorytmem BLS

Prawidłowo wykonywany masaż serca zapewni wystarczającą ilość przepływającej krwi przez narządy wewnętrzne – dostarczy odpowiednią ilość tlenu.

W pierwszej kolejności należy ułożyć dziecko na twardym podłożu. Niemowlęta i małe dzieci mniej więcej do pierwszego roku życia masujemy za pomocą dwóch palców. Starsze dzieci – jedną dłonią dostosowując siłę ucisku do jego wielkości. Miejsce ucisku to środek klatki piersiowej, a głębokość ucisku powinna stanowić 1/3 wymiaru przednio-tylnego klatki piersiowej. Częstość ucisków klatki piersiowej podczas masażu serca u niemowląt to ok. 120 na minutę, u dzieci starszych – od 8 r.ż. tak jak u dorosłych – 100/min.

Po zespół ratownictwa medycznego dzwonimy po 1 minucie od rozpoczęcia RKO.